Свяжитесь с нами

Культура

Disa ji derheqa pewendyen canda gelen cinarda

Опубликованный

вкл .

             Disa jî derheqa pêwendyên çanda gelên cînarda

 Nûra Cewari

  Menya hazirkirina vê nivîsarê gele gotûbêjên ku dor karanîna mûzîka kurdî li Ermenistanê çêbûne û başqe jî  hevpeyvîna pêşekzana mûzîka ermenya ya geleryê Alina Pahlêvanyane tevî rojnemevaneke ermenya ku li malpera rojnema “Golis Armenîî” /”Dengê Ermenistanê/ -da ya 21-e  kanûnê sala 2010 çap bûye bi sernivîsa “Folkilora navça Nîg” /Nîg naveki dîrokîye/. Di wê  hevpeyvînêda  tê gotinê derheqa pirtûka “Stran û awazên ermenyada” kû Pahlêvanyan hazir kirîye û sala 2009-da li Yêrêvanê çap kirîye li ser hîmen nimûnên êkspêdîsya Abarane ya 1969-ê sale.  Pahlêvanyan divêje ku meremê êkspêdîsîayê  berevkirina nimûnên folkilora gundên bi bnelyên kurd yên navça Abaranê bûye. 

Berku ez ji tevî wê êkspêdîsîayê bûme /femîla min heveki şaş hatîye nivîsarê/  min heja dît disa ji fikrên xwe derheqa folkilorê, pêwendyên folkilora gelên cînar û wê êkspêdîsîayêda binvîsim  /derheqa pirsên pêwandya çandeyîda usa ji binher gotara me “Pêwendyên kurda û ermenya yên sazbendyê” n.3, kovara “Roja nû”, hejmar 104, 1999.

 

Folkilor fênomênekî zêndîye, hey tê veçêkirinê, hey şax vedide, hey sînor nas nake û asîmîle dive, hey te bîrkirinê u dîsa ji bi rengeki nû emrê xwe didomîne, hey bi rengen başqe –başqe dibe hebûna 2-3 gelên cînar…  Evan hemû hej, guhastin û teherên folkilorê ji bo zanîaryê hewaskarin û hêjayî guhdaryêne.

 

Berevokeke mine “Stranêd kurdaye cimetyêda” /Yêrêvan, 1983/ sê nimûnên bi rengên mûzîka ermenya henin û ewana hatine navkirinê çawa nimûnên folkilora ermenya-kurda.

 

Usa jî pêşekzanê folkilora ermenya yê hêja Sargis Haykûnî  gele nimûnên Destanên kurdî di nava binelyên gundên ermenya yên dora Wanê berevkirine û çap kirine bi navê  “Armyano – kurdskîy êpos” /”Êposa ermenya-kurda”/. Ew nimûn di “Berevoka Êmînyê ya êtnografyê”, cilda 5-ada chap bûne, Moskva 1904. Di wêda şaxên destanên  wek “Mem û Zin”, “Kerr û Kulik”, “Dewrêşê Evdî” û yêd mayîn henin ku bi pirani 2 zmana hatine gotinê. Gele cara pexşan bi ermenîye, parên şyêrki bi kurdîne.

 

Herwiha nimûnên gelên cînar tevî folkilora me divin, nimûnên folkilora kurdî ji tevî folkilora gelê cînar divin. Eva heyîtya normale. Gele merî, pêşekzan ew hej texmîn dikin û qebûl dikin, lêkolîna çêdikin, bi zanîari şirovedikin.

 

Pêra ji telebextra stranbêj, “pêşekzanên” sera-bera henin ku dûr navînin, didine zora hukmê xwe, destê xwe dirêjî çanda netewyên çûk, yên bindest dikin.

Yên usa di nava azerya, ermenya rasti min hatine. Jimara wan her çiqa ji kêmin , lê dîsa jî merî ji wana eyciz dive.

 

Sala 1974-a biharê li bajarekî Ermenistanê Dîlîcanêda  sêmînara pêşekzanên mûzîka geleryê yên komerên Sovêtyê çêbû. Pey doklada mira ku derheqa stranên tirêqên êzdyadabû Cemîla Celîl xwest çend awazên kurdî bide naskirinê û bi dengeki bilind “Koçerya “ kurdî pêva kir. Xorkeki azerî ku ji Bekûye hatibu ji cîye xwe qiloz bû û got ku “Koçerî” yê azeryane. Peyra pêşekzanekî ermenî rabu got ew ya ermenyane. Min dît ku pirs dûr dice, min go “hê başe em govendê bigrin, kî me baş reqisî bira ew awaz yê gelê wîbe”.  Ez bûm li sergovendyê, peyra hevalên mine ermenî Alina Pahlêvanyan û Zavên Tagakçyan bûn. Azerî ranebûn. Wexta awaza “Koçerî” temambû gişka destê xwe li hev xist û go weki ew awaz ya kurdane.  Me da heneka û ji sêmînarê derketin.

 

Peyra pêşekzanekî din yê mûzîka azerya, navê wî bîra min çûye /ez divêm Gûsêynov bû/ nêzîkî min bû û got ku dixaze bê Ermenistanê ji kurda awazên azerya berevke. Yekî weke 50sali hebu, disêrtasya xwe li ser awazên azerya yên reqasê di salên 60-îda xwey kiribû. Ez divêm sernivîsa avtorêfêrata wî “Tansêvalnîyê naîgrîşî azêrbaydjanskogo naroda” /”Awazên azerîya yên reqasê”/ bû.  Dît ku ez nerihetbûm got ku em miletekîne…

 

Sala 1984-a li Yêrêvanê berevoka stran û awazên ermenya “Telîn” çap bû ku Alîna Pahlêvanyan hazir kiribû. Di vê berevokêda stranên kurdî û bi stîla kurdî henin ku nayêne rast navkirinê. Derheqa wê berevokêda sala 1984-a min dokladekî xweda li  konfêransa  Yekîtya kompozîtorên Ermenistanê li ser pirsên Dirok u teorîya mûzîka monodîkda got.  Pahlêvanyan  cava min da, got ku kurd binelyen Ermenistane nînin, ewana ji der hatine…

 

Di meydana çanda kurdîye reqasada jî hine nerihetî li Ermenistanê  çêbûn. Pêşekzana reqasên ermenya Emma Pêtrosyan di nava xeverdaneki xweda got ku ji bo berevkirina reqasên ermenya çûye gundê kurda û geleki ji înformatorekî xwe  binelyê gundê Gelto li navça Telînê — Ordîyê Kotê razî maye, yê ku bi sebra mezin reqasên kurdî nîşan kirîye û hin kirîye. Emma Pêtrosyan tevî hevala xwe Jênya Xaçatiryan koma êtnografî hazirkiribûn bi  nexş û nîgarên kurdîva.

 

Sala 1988 1-ê aprêlê li rojnama “Grakan têrt” /”Rojnema edebyetê”/-da gotara nivîskar Şavîx Grîgoryan bi sernivîsa “Hraparakaynûtyan pahancov” /”Bi daxaza eşkerekirinê” / çap bû.  Li wir xudanê gotarê dinvîse ku  li Ermenistanê serokên komên êtnografî wek Hayrîk û Maro Mûradyana tevî karê xweye mezin usa jî stranên kurdî û yên bi stîla kurdî, reqas û cilên kurdî tevî yên ermenya dikin û weke nimûnên kurdî û yên tevîhev evan  reqasa û strana bîr tine; “Mahmûkî”, “Paylanco”,  ‘Yar xûştî”,”Lorkê”, “Derdo”, “Nînimnînê” û yêd mayîn.

 

Û peyra jî hevpeyvîna Pahlêvanyan bi şaşyava. Êkspêdîsya 1969-ê sale pêşkêşî 100-salya jidaîkbûna klasîkê mûzîka ermenya û dostê mûzîka kurdî Komîtas bû. Serokê êkspêdîsîayê  Dr.Matevos Mûradyan û Alina Pahlêvanyan li gundên navça Abaranê yên ermenyada kar dikirin, ez li gundên kurdada. Rojên şemî û yekşemê jî Tosinê Reşit dihate Abarane u em tavayî diçûne gundên kurda. Herwiha stranên ermenya li gundên ermenyada hatine berevkirinê.

 

Ha, carna pirsên çûk û mezin, rastî û şaşî tevîhev divin û pêşya wan girtin û zelalkirin jî carna ne hesaye. Şaşya ku hevpeyvîna Pahlêvanyanda çebibû, bi texmîna min şaşikî têxnîkîye. Evan pirsana ku çend bûyarên buhurî  anîne bîra min dîsa jî ez anîme li ser wê fikrê ku  mera pêşekzanên başe professional lazimin. Kurd divêjin “Bi kulma naçine drêşa”. Cava her pirsên tevîhev û nerast bi zanyarî û lêkolînan gere be daînê, nivîsarê.  Û wexte jî û hela derange jî ku em derheqa kadrên çandeîda bifikirin, hazirkin. Folkilora me pir dewlemende û hêjayî parastinêye, hêjayî pêşekzanên başe.

 

      

www.kurdist.ru

 

Культура

ПАШАЕ АФО: «НЕ СМОТРИ НА МЕНЯ ТАК!..»

Опубликованный

вкл .

Автор:

(Его памяти)

Не смотри на меня так, не смотри на меня так,
Без дыма, без дыма — сердце моё горит!..

Три года назад, почти в эти же сентябрьские дни, тысячи поклонников народного певца Пашае Афо услышали эти строки его песни — но на этот раз не так, как обычно. В тот день они звучали с особой грустью и состраданием.

К тому времени он уже несколько месяцев тяжело болел. Сердце этого певца, автора песен и обладателя тонкого, мягкого голоса горело — без дыма, без конца…

В начале сентября 2023 года мне позвонил мой друг Хачое Коте и сообщил, что Пашае Афо очень тяжело болен: у него онкологическое заболевание. Он отгородился от всех — от друзей, родственников, от окружающего мира. Отключил телефон и ни на чьи звонки не отвечал.

У меня были два его номера телефона. Я звонил ему, набирал снова и снова, но, увы, ответа не было. И тогда я погрузился в тяжёлые раздумья: «Эх, коварная судьба!..»

Да, этот мир не является чьей-либо собственностью, и жизнь человеческая не вечна. Но болезнь приходит внезапно, не выбирая людей, не зная ни границ, ни времени года…

И вот 22 сентября пришла печальная весть: по милости Божией Пашае Афо скончался.

С грустным и тоскливым сердцем, с глубокими и тревожными мыслями я мысленно вернулся в середину 1970-х годов, когда песни Пашае звучали в эфире нашего ереванского радио.

Царство ему Небесное! Халиле Чачан Мурадов в своё время пригласил Пашае Афо и записал несколько его песен, которые до сих пор хранятся в золотом фонде радио: «Wisa nenêr tû li min», «Ax, nazikê, nazdarê», «Ez werdeka gola şînim», «Giryê saz».

В последние годы Пашае Афо сочинял песни на стихи Аскяре Боика, Хачое Каро и автора этих строк и публиковал их в социальных сетях.

Он был очень добрым человеком и хорошим другом. Мы часто созванивались. Паша говорил, что по музыкальному стилю, особенно по характеру аранжировок, его творчество близко к пению Араме Тикрана. И в этом действительно была своя истина: Арам играл на сазе, а Паша пел.

Однажды он позвонил мне, и мы долго разговаривали о народном фольклоре, музыке и песнях. В конце нашей беседы он спел мне одну историческую песню.

Паша также сочинял песни на собственные стихи. Он знал множество хороводных песен. В минуты радости он пел, пел и танцевал на свадьбах, радуя людей своим мягким и проникновенным голосом.

Пашае Афо родился 11 сентября 1956 года в селе Кибихтапа Талинского района Армении. После окончания школы два года служил в Красной Армии. После военной службы получил высшее образование в Ярославском педагогическом университете в России. В течение многих лет преподавал русский язык в соседнем селе Сорик. Долгое время был главой своей родной деревни.

После распада Советского Союза Паша вместе с семьёй уехал в Россию и поселился в Ярославле. В этом городе проживает большая езидская община.

Именно в Ярославле, 22 сентября 2023 года, после непродолжительной болезни Пашае Афо ушёл из жизни.

В течение трёх дней перед его домом было многолюдно: поклонники, друзья, земляки и знакомые приходили проститься с любимым певцом.

Пашае Афо был похоронен на Ездском кладбище Ярославской области.

Сегодня ему исполнилось бы 70 лет.

И сегодня, в день рождения Пашае Афо, в наших ушах вновь звучат строки его песни. Но теперь они звучат иначе — с глубоким волнением, светлой грустью и чувством благодарности за его жизнь, его творчество и память, которую он оставил после себя.

Не смотри на меня так, не смотри на меня так,
Без дыма, без дыма — сердце моё горит!..

Приск Мгои
Россия, Ижевск, 11 сентября 2026 года

Продолжить Чтение

Культура

PAŞAYÊ EFO: WISA NENÊR TU LI MIN!..(Bona roja bûyîna wî)

Опубликованный

вкл .

Автор:

Wisa nenêr, wisa nenêr tu li min,
Bê dû, bê dû dişewite dilkê min!..

Sê sal berê hema vê mehê ev xetên strana Paşayê Efo guhê bi hezeran maşoqên stranbêjîya gelêrî da kirine zingîn, lê ne mîna hercar. Wê carê bi xemgînî û dilkovanî…
Ew çend meh bûn, ku agir dilkê vî dengbêjê xudanê dengê zîz û nazik ketibû, bê du, bê dû dişewitî…
Destpêka îlonê sala 2023-a hevalê min – Xaçoyê Qero min ra têlê xist û got, wekî Paşa gelekî bethale û têla xwe jî vêsandye, berê xwe ji her kesî – ji heval-hogiran, ji bira-pismaman, dost û xêrxwezan, lo ji cîhanê guhastye.
Du hejmarên têlên wî li bal min hebûn: min jî têlê xist, lê, mixabin… bersiv tune bû. Û wê demê ez ketme nava tefekûryê û mitalan: «Hey, Felek, mala te bişewite!..». Hemîn, dinya milkê bavê kesekî nîne, lê nexweşî mixenete: xet û sînoran, cihal û ahalan, çax û mecalan, dem û dewranê napirse.
Û 22-ê îlonê caba nebxêrîyê min ra hat, wekî Paşayê Efo çûye ber dilovanîya Xwedê…
Bi dilê xemgîn û kovan, bi mitalên kûr û betreng, bi hesîna kela genctîyê ez çûme nîveka salên 1970-î, gava kilamên Paşa bi radyoya meye Rewanê didan. Rema Xwedê Xelîlê Çaçan Mûradov be. Ewî wê hênê gazî Paşa kir û çend stranên wî qeyd kir û heya niha jî ew di dengxana radyoya me da têne parastinê: «Wisa nenêr, wisa nenêr tu li min», «Ax nazikê nazdarê», «Ez werdeka gola şînim», «Giryê saz».
Van çend salên dawî Paşayê Efo helbestên Eskerê Boyîk, Xaçoyê Qero û xudanê van xetan jî kiribû kilam û di tora civakî da weşandibû. Hevalekî gelek berbihêr û qenc bû. Herdem me hevra têlê dixist. Digot, wekî awaz û akla wî mîna ya Aramê Tîkrane. Rastî jî usane: Aram saz dixe û ew jî distrê.
Carekê minra dîsa têlê xist û got, gelo mal-bendên kilaman, gava diwekilin, wê ra çi dibêjin. Min gotê: bendveger, bendwekil, dubend… Şa bû, pê têlê straneke mêranîyê min ra got…
Paşa helbest jî dinvîsî û dikire kilam. Ewî gelek kilamên govendan jî dizanibû. Wextê şayan dikete govendê, hewas-hewas dilîst û bi dengê xweyî nerm û zîz distra û govend digerand…
Paşayê Efo 11-ê îlonê sala 1956-a li gundê Qibixtepe (Navçeya Talînê, li Ermenîstanê) ji dayîkê bûye. Piştî dibistana navîn ew du salan di cêrgên Ordya Sor da qulix dike. Paşî eskerîyê ew xwendina bilind li Zankoya bajarê Yaroslavlê (Rûsya) ya amedekirina dersdaran dest tîne û li gundê cînar – Sorîkê salên dirêj dersên zimanê rûsî dida. Dû ra demeke dirêj bû serokê gundê kal-bavên xwe. Piştî hilweşbûna Sovîyêtê ew bi malbetî çû Rûsyayê û li bajarê Yaroslavlê hêwirî.
Olkeke meye mezin li vê qeza Yaroslavê heye. Û hema li vî bajarî 22-ê îlona sala 2023-a piştî nexweşîya demkin ew çû ber dilovanya Xwedê. Sê rojan hewarî-gazî li ber derê koçika Paşayê Efo kêm nedibûn… Maytê wî di nava mexberê êzîdîyên vê qezayê da sipartine ax-berên sar.
… Û îro jî, roja bûyîna Paşayê Efo, dîsa ev xetên strana wî li guhê me da hema dikine zingîn. Lê vê carê bi histerata kûr, bi şêkirdarîya berbî bîranîna wîye heta-hetayê…

Wisa nenêr, wisa nenêr tu li min,
Bê dû, bê dû dişewite dilkê min!..

Prîskê Mihoyî,
Rûsya, Îjêvsk, 11.09.2026.

Продолжить Чтение

Популярные публикации