Свяжитесь с нами

Культура

Doktore dirokzaniye Tahare Emer cu li ser dilovaniya xwe

Опубликованный

13 лет назад

вкл .

 

      Çanda meye netewî dîsa zîyana mezin kişand: 26-ê tebaxê sala 2013-a rewşenbîrekî meyî navsere, dersdarê emekdar, doktorê dîrokzanîyê Taharê Emer di 90-salîya temenê xwe de li qeza Xarkovê (Ûkraîna) çu li ser dilovanîya xwe.

      Taharê Emerê Abas di nava civaka me de dêmekî berviçav bû, xizmetkarekî çanda kurdî yê naskirî bû.  Ew sala 1923-a li Ermenîstanê li gundê Sînçanlûyê (navçeya Talînê) ji daykê bûye. Eva gunda gundekî kurdên êzîdîya yê kevnare li herêma Ermenîstanê.  Sînçanlû dikeve li başûr rûjavayê çîyayê Elegezê. Binecîyên vî gundî bêtir ji êla Hesinîyane. Ewana piştî şerê Rûsa-tirkan yê salên 1828-29-an ji devera Ebexê (bakûrê Kurdistanê) ji ber zulm û zordarîya Roma reş koçber bûne û hatine vira. Sala 1935-a  navê gundê Sînçanlûyê (wî gundîra usan jî dibêjin Sinçan) diguhêrin û datînin Avtona (bi kurdî – av tune). Lê sala 2006-an evî navî jî dughêrin û dikine Mes Dzor (bi ermenî – gelîyê mezin).

      Taharê Emer xwendina xwe ya seretayî li gundê xwe, lê ya navîn li gundê cînarYêşîlê (naha Kakavadzor), ku gundê ermenîyane, dest tîne. Û dû re weke 60 salan dersdarîyê dike: li  Sînçanê dibe serokê dibistanê, li gundên Tilik, Heko, Zovûnîyê û li bajarê Yêrêvanê dersên dîrokê,  ziman û wêje dide.   Salên 1980-1988-an ew dersbêjê înstîtûta Yêrêvanêye polîtêxnîkîyê ya ser navê Karl Marks bû.

Taharê Emer salên nîveka 1960-î xwendina bilind dest tîne. Ew bi şêweyê dûreke li fakûltêta dîrokê ya înstîtûta Yêrêvanêye dersdaramedekirinêye li ser navê Xaçatûr Abovyan dixwîne û li ser hevda tîne. Piştî wê yekê ew bi kar re tevayî xwendina xwe di warê zanîstîyê de li aspîrantûrayê dûmayî dike û sala 1971-ê têza xwe ya zanyarîyê xwey dike û navê doktorê dîrokzanyê werdigre. Mijara têza wî ev bû: «Karmendîya partîya komûnîst ya Ermenîstanê di warê bilindkirina dereca kurdaye çand-ronakîyê de (salên 1920-1970)». Paşê eva xebata wîye zanîstîyê dibe bingeha pirtûkeke cihê ya bi navê «Di mala ezîz de», ku sala 1982-an li Yîrêvanê derdikeve. Gelek gotarên balkêş yên li ser dîrok û çanda kurdî jî li ber pênûsa Taharê Emer derketine, ku salên cihê-cihê li ser rûpêlên rojnama «Rya teze», kovar û rojnamên ermenî çap bûne û bi radîyoya Yêrvanê ya kurdî weşîyane.

     Taharê Emer erf û edetên gelê me baş dizanibû, karmendekî civakêyî aktîv bû, herdem di cîvînan de  pêşda dihat û li ser rê-rizmên netewî deng dikir, xênjî xebata perwerdê, ew usan jî tevî karê çareserkirina pirsgirêkên civakî li gundên ku lê kar dikir dibû.

     Ew xudanê du pirtûkên belgeyî-bedewetîyê ye. Berhema wîye bi navê «Cangîr Axa», ku sala 2005-a bi kurdî li Yêrêvanê ronahî dîtîye, li ser mêrxasê gelêrî Cangîr Axa û berxwedan wî ya dijî tirkane di dema rev û beza êzîdîyan de  ya piştî şerê cîhanêyî yekemîn. Pirtûka wîye duda tê navkirinê: «Hizkirina buhurtî». Ev berhem sala 2007-an dîsa li Yîrêvanê çap bûye. Di wê de poyêma «Ûsiv û Cewihar» û  helbest cîwar bûne. Poyêma «Ûsiv û Cewihar» li ser bingeha bûyerên dîrokî hatîye sêwirandinê, yên ku di destpêka sedsala 20-î li berpala çîyayê Elegezê, li fêza gundê Sînçanê û Baysizê, li devera bi navê warê Gulî Cewar Axa qewimîne. Poyêm li ser mirazê  qurçimî yê du dilên bengî–Ûsiv û Cewiharê ye. Di vê efrandinê de pevgirêdan û dan û stan yên du beşên gelê me ya kurdên êzîdî û musulman gelek baş tê ber çavan.

 {mosimage}   Di nava gelê me de Taharê Emer usan jî naskirî bû wek bilûrvanekî bi nav û deng. Dengê bilûra wî, ku herdem bi  radyoya kurdî ya Yêrêvanê tê dayînê,  bîra tu kesî naçe, mirov pêva heyr û hijmekar dimîne. Stranên  «Mem û zîn», «Sîyabend û Xecê», «Kerro û Kulik», ku Egîtê Têcir distrê, di radyoyê de bi dengê bilûra Taharê Emer hatine qeydkirinê. Gelek hostên sazbendîyêye navdar yên ermenî û kurd di dema xwede havêjîya xwe Tahrê Emer û şureta wîye bilûrvanîyê ya bêqusûr anîne. Miqamên, ku ewî bi bilûrê lê xistine, îro di dengxana radyoya kurdî ya Rewanê de wek nimûnên sazbendîya kurdîye delal têne parastinê.

    5-ê tebaxa îsalin ewled, nevî û nevîçirkên Taharê Emer 90-salîya wî pîroz û bimbarek kirin. Rast se mehan berî hingê, 5-ê gulanê ez bi taybetî çûm wî bibînim û dû rojan bûme mêvanê wî. Ew li bal herdu kurê xwe–Elîxan û Şeko dima.  Mala wan li rex bajêr bû, berga malê fireh bû, cîkî bînvekirî û  xweş bû. Apê Tahar li ser darê pîya diçû û dihat, bîra wî jî li cî bû.  Ewî gilyên salên dersasbûyî dikir û bûyerên rojên bihurî bîr danî. Em bi malbetî berê-paşêda hevra nas û nêzîkin. Sînçan li fêza gundê me Baysizê dikeve. Di navbera herdu gundan de gelîkî mezin heye. Binelcîyên van gundan di nava dewranan de gelekî hevra baş bûne, di xêr û xweşîyê, di talî-tengasîyê de li rex hev bûne. Û di rev û bezan, wek dibêjin di rojên oxirmê giran de jî pişgirîya hevdu kirine.

    Apê Tahar bi keser gundê xwe bîr danî. Çend sal bûn, ku ew neçûbû gûnd. «Min heya bîra kevirên gundê me jî kirîye»,– digot û dikire axîn…

    … Gava Taharê Emer dikeve li ber ruh, ew gazî kurên xwe dike û temî-wesyeta dide wana: «Lawo, mirin emrê xwedê ye. Çira tu kesî heya sibê vêneketîye. Dema ku ez mirim, min bivne gundê me û di nava mexberê kal-bavan de binax bikin…».

    Lema jî lawên Taharê Emer maytê bavê xwe 27-ê tebaxê birne Ermenîstanê, ku  li gundê Sînçanê (Avtona) bispêrne ax-berê sar.

    Ji navê rewşenbîrên kurdên Sovîyêta berê em serxweşîyê didine malbeta Taharê Emer. Bila rehma Xwedê wî be! Bila ser lawên wî û gelê me sax be!

 

Prîskê Mihoyî,

cîgirê serokê para çapemenîyê ya Wezîreta

çand û weşanan ya Komara Ûdmûrtyayê,

rojnamevanê vê komarêyî emekdar.

 

www.kurdist.ru

 

 

 

 

Связанные темы:

Культура

ПАШАЕ АФО: «НЕ СМОТРИ НА МЕНЯ ТАК!..»

Опубликованный

2 дня назад

вкл .

12.09.2026

Автор:

(Его памяти)

Не смотри на меня так, не смотри на меня так,
Без дыма, без дыма — сердце моё горит!..

Три года назад, почти в эти же сентябрьские дни, тысячи поклонников народного певца Пашае Афо услышали эти строки его песни — но на этот раз не так, как обычно. В тот день они звучали с особой грустью и состраданием.

К тому времени он уже несколько месяцев тяжело болел. Сердце этого певца, автора песен и обладателя тонкого, мягкого голоса горело — без дыма, без конца…

В начале сентября 2023 года мне позвонил мой друг Хачое Коте и сообщил, что Пашае Афо очень тяжело болен: у него онкологическое заболевание. Он отгородился от всех — от друзей, родственников, от окружающего мира. Отключил телефон и ни на чьи звонки не отвечал.

У меня были два его номера телефона. Я звонил ему, набирал снова и снова, но, увы, ответа не было. И тогда я погрузился в тяжёлые раздумья: «Эх, коварная судьба!..»

Да, этот мир не является чьей-либо собственностью, и жизнь человеческая не вечна. Но болезнь приходит внезапно, не выбирая людей, не зная ни границ, ни времени года…

И вот 22 сентября пришла печальная весть: по милости Божией Пашае Афо скончался.

С грустным и тоскливым сердцем, с глубокими и тревожными мыслями я мысленно вернулся в середину 1970-х годов, когда песни Пашае звучали в эфире нашего ереванского радио.

Царство ему Небесное! Халиле Чачан Мурадов в своё время пригласил Пашае Афо и записал несколько его песен, которые до сих пор хранятся в золотом фонде радио: «Wisa nenêr tû li min», «Ax, nazikê, nazdarê», «Ez werdeka gola şînim», «Giryê saz».

В последние годы Пашае Афо сочинял песни на стихи Аскяре Боика, Хачое Каро и автора этих строк и публиковал их в социальных сетях.

Он был очень добрым человеком и хорошим другом. Мы часто созванивались. Паша говорил, что по музыкальному стилю, особенно по характеру аранжировок, его творчество близко к пению Араме Тикрана. И в этом действительно была своя истина: Арам играл на сазе, а Паша пел.

Однажды он позвонил мне, и мы долго разговаривали о народном фольклоре, музыке и песнях. В конце нашей беседы он спел мне одну историческую песню.

Паша также сочинял песни на собственные стихи. Он знал множество хороводных песен. В минуты радости он пел, пел и танцевал на свадьбах, радуя людей своим мягким и проникновенным голосом.

Пашае Афо родился 11 сентября 1956 года в селе Кибихтапа Талинского района Армении. После окончания школы два года служил в Красной Армии. После военной службы получил высшее образование в Ярославском педагогическом университете в России. В течение многих лет преподавал русский язык в соседнем селе Сорик. Долгое время был главой своей родной деревни.

После распада Советского Союза Паша вместе с семьёй уехал в Россию и поселился в Ярославле. В этом городе проживает большая езидская община.

Именно в Ярославле, 22 сентября 2023 года, после непродолжительной болезни Пашае Афо ушёл из жизни.

В течение трёх дней перед его домом было многолюдно: поклонники, друзья, земляки и знакомые приходили проститься с любимым певцом.

Пашае Афо был похоронен на Ездском кладбище Ярославской области.

Сегодня ему исполнилось бы 70 лет.

И сегодня, в день рождения Пашае Афо, в наших ушах вновь звучат строки его песни. Но теперь они звучат иначе — с глубоким волнением, светлой грустью и чувством благодарности за его жизнь, его творчество и память, которую он оставил после себя.

Не смотри на меня так, не смотри на меня так,
Без дыма, без дыма — сердце моё горит!..

Приск Мгои
Россия, Ижевск, 11 сентября 2026 года

Продолжить Чтение

Культура

PAŞAYÊ EFO: WISA NENÊR TU LI MIN!..(Bona roja bûyîna wî)

Опубликованный

3 дня назад

вкл .

11.09.2026

Автор:

Wisa nenêr, wisa nenêr tu li min,
Bê dû, bê dû dişewite dilkê min!..

Sê sal berê hema vê mehê ev xetên strana Paşayê Efo guhê bi hezeran maşoqên stranbêjîya gelêrî da kirine zingîn, lê ne mîna hercar. Wê carê bi xemgînî û dilkovanî…
Ew çend meh bûn, ku agir dilkê vî dengbêjê xudanê dengê zîz û nazik ketibû, bê du, bê dû dişewitî…
Destpêka îlonê sala 2023-a hevalê min – Xaçoyê Qero min ra têlê xist û got, wekî Paşa gelekî bethale û têla xwe jî vêsandye, berê xwe ji her kesî – ji heval-hogiran, ji bira-pismaman, dost û xêrxwezan, lo ji cîhanê guhastye.
Du hejmarên têlên wî li bal min hebûn: min jî têlê xist, lê, mixabin… bersiv tune bû. Û wê demê ez ketme nava tefekûryê û mitalan: «Hey, Felek, mala te bişewite!..». Hemîn, dinya milkê bavê kesekî nîne, lê nexweşî mixenete: xet û sînoran, cihal û ahalan, çax û mecalan, dem û dewranê napirse.
Û 22-ê îlonê caba nebxêrîyê min ra hat, wekî Paşayê Efo çûye ber dilovanîya Xwedê…
Bi dilê xemgîn û kovan, bi mitalên kûr û betreng, bi hesîna kela genctîyê ez çûme nîveka salên 1970-î, gava kilamên Paşa bi radyoya meye Rewanê didan. Rema Xwedê Xelîlê Çaçan Mûradov be. Ewî wê hênê gazî Paşa kir û çend stranên wî qeyd kir û heya niha jî ew di dengxana radyoya me da têne parastinê: «Wisa nenêr, wisa nenêr tu li min», «Ax nazikê nazdarê», «Ez werdeka gola şînim», «Giryê saz».
Van çend salên dawî Paşayê Efo helbestên Eskerê Boyîk, Xaçoyê Qero û xudanê van xetan jî kiribû kilam û di tora civakî da weşandibû. Hevalekî gelek berbihêr û qenc bû. Herdem me hevra têlê dixist. Digot, wekî awaz û akla wî mîna ya Aramê Tîkrane. Rastî jî usane: Aram saz dixe û ew jî distrê.
Carekê minra dîsa têlê xist û got, gelo mal-bendên kilaman, gava diwekilin, wê ra çi dibêjin. Min gotê: bendveger, bendwekil, dubend… Şa bû, pê têlê straneke mêranîyê min ra got…
Paşa helbest jî dinvîsî û dikire kilam. Ewî gelek kilamên govendan jî dizanibû. Wextê şayan dikete govendê, hewas-hewas dilîst û bi dengê xweyî nerm û zîz distra û govend digerand…
Paşayê Efo 11-ê îlonê sala 1956-a li gundê Qibixtepe (Navçeya Talînê, li Ermenîstanê) ji dayîkê bûye. Piştî dibistana navîn ew du salan di cêrgên Ordya Sor da qulix dike. Paşî eskerîyê ew xwendina bilind li Zankoya bajarê Yaroslavlê (Rûsya) ya amedekirina dersdaran dest tîne û li gundê cînar – Sorîkê salên dirêj dersên zimanê rûsî dida. Dû ra demeke dirêj bû serokê gundê kal-bavên xwe. Piştî hilweşbûna Sovîyêtê ew bi malbetî çû Rûsyayê û li bajarê Yaroslavlê hêwirî.
Olkeke meye mezin li vê qeza Yaroslavê heye. Û hema li vî bajarî 22-ê îlona sala 2023-a piştî nexweşîya demkin ew çû ber dilovanya Xwedê. Sê rojan hewarî-gazî li ber derê koçika Paşayê Efo kêm nedibûn… Maytê wî di nava mexberê êzîdîyên vê qezayê da sipartine ax-berên sar.
… Û îro jî, roja bûyîna Paşayê Efo, dîsa ev xetên strana wî li guhê me da hema dikine zingîn. Lê vê carê bi histerata kûr, bi şêkirdarîya berbî bîranîna wîye heta-hetayê…

Wisa nenêr, wisa nenêr tu li min,
Bê dû, bê dû dişewite dilkê min!..

Prîskê Mihoyî,
Rûsya, Îjêvsk, 11.09.2026.

Продолжить Чтение

Популярные публикации